ابتدا دلايلى را كه وثاقت و عدالت او را ثابت مىكند ذكر مىكنيم و سپس سخنى را كه در قدح او وارد شده و نيز كلام كتاب معرفة الحديث را بررسى مىكنيم : دلايل عدالت ابوحمزهء ثمالى 1 . در نزد تمامى علماى شيعه از ابتدا تاكنون جلالت قدر و عدالت ابوحمزه مسلم بوده است « 1 » و هيچ‌گاه ديده نشده است كه روايتى را به خاطر وجود ابوحمزه ثمالى در آن رد نمايند با وجود اين‌كه عده‌اى از ايشان به خبر غير عادل ، اعتماد نمىكنند . 2 . نجاشى از محمد بن عمر جعابى ، عبارتى را در مدح ابوحمزه ذكر مىكند كه قبلًا بدان اشاره شد ، اين عبارت چنين است : « كان من خيار أصحابنا وثقاتهم و معتمديهم فى الرواية و الحديث » ؛ او از نيكان شيعه و موثقين ايشان و . . . بوده است كه از آن هم عدالت و هم وثاقت او ثابت مىشود . « 2 » 3 . شيخ صدوق در مشيخة - كه در كتاب معرفة الحديث بدان ارجاع داده شده است - در مورد او گفته است : ثقة عدل ، اين دلايل با رواياتى كه در مدح او وارد شده است تأييد مىشود . در مقابل اين دلايل ، مذمّت على بن حسن فضال فطحى مذهب نمىتواند مورد اعتماد قرار گيرد بنابراين نوشيدن نبيذ او را يا بايد به نبيذ حلال كه مستىآور نيست حمل كرد ، « 3 » يا بايد بگوييم از آنجا كه حرمت نبيذ مانند حرمت شراب ، در آن تاريخ از مسلمات نبوده ، ابوحمزه به اين مسئله آگاه نبوده است و اگر هم اين دو مطلب پذيرفته شود بايد روايت على بن حسن بن فضال را رد كرد . اكثر اين نكات در معجم رجال

--> ( 1 ) . به طور نمونه قاموس الرجال ، محقق شوشترى ، شيخ محمدتقى ، مركز نشر كتاب ، تهران ، 1379 ق ، ج 2 ، ص 277 . ( 2 ) . اختيار معرفة الرجال اصل كتاب از ابوعمر كشى محمد بن عمر بن عبد العزيز ، تلخيص و اختيار از شيخ الطائفه ، محمد بن حسن بن على طوسى ، چاپ دانشكدهء الهيات و معارف اسلامى دانشگاه مشهد ، اسفند 1348 ش ، ص 201 ؛ قاموس الرجال ، ج 2 ، ص 270 . ( 3 ) . به طور نمونه ، خلاف ، شيخ طوسى ، چ 2 ، چاپخانه رنگين ، تهران ، 1377 ق ، ج 2 ، ص 489 ، 490 ؛ مبسوط شيخ‌طوسى ، المكتبة المرتضويه ، تهران ، ج 8 ، ص 60 .